lasy Pienin    pienińskie łąki    murawy naskalne

Czym są mszaki?
Mszaki są roślinami, u których dominującym i zapewniającym im życie jest gametofit (plecha lub ulistniona łodyżka), który je odżywia i wytwarza zarodnie. Sporofit, na którym powstają puszki zarodnikowe, jest zupełnie zależny od gametofitu a jego rola sprowadza się wyłącznie do wytworzenia i rozsiania zarodników. Mszaki mają zróżnicowaną wielkość, od mniej niż 1 mm nawet do 50 cm wysokości. Najczęściej tworzą zwarte plechy lub darnie, ale można także spotkać pojedyncze łodyżki wplecione między inne gatunki mszaków lub też roślin naczyniowych. Mszaki to organizmy żyjące właściwie we wszystkich środowiskach. Można je spotkać w ostępach puszcz, na butwiejącym drewnie, w wodzie rzek i jezior, ale także w miastach – na murach, dachach i cmentarzach. Trudno jest wyliczyć wszystkie siedliska zamieszkane przez tę grupę roślin, chociaż oczywiście każdy z gatunków ma swoje wymagania względem siedliska i nie wszędzie może występować.

Budowa mszaków
Mszaki to grupa roślin o prostej budowie (stąd określa się je czasami „roślinami niższymi”) powstała już w erze paleofitycznej. Nie posiadają korzeni, a zamiast nich mają wykształcone chwytniki pobierające wodę całą powierzchnią. Organizmy te zbudowane są z części zielonej (plecha lub ulistniona łodyżka) nazywanej gametofitem oraz części, na której wykształcają się zarodniki nazywanej sporofitem. Budowa mszaków jest podstawą do ich podziału na niższe jednostki taksonomiczne. Glewiki, wątrobowce oraz mchy stanowią obecnie trzy odrębne gromady roślin.

Glewiki - Posiadają słabo wykształcony splątek i rozetkowaty gametofit przyrośnięty do ziemi jednokomórkowymi chwytnikami. Charakterystyczna jest dla nich obecność dużego chloroplastu z jednym pirenoidem (ciało białkowe, wokół którego gromadzi się skrobia) w każdej komórce gametofitu. Przestwory powietrzne plechy z czasem wypełniają się śluzem, w którym żyją kolonie sinic. W odróżnieniu od innych gromad mszaków rodnie powstają wewnątrz plechy, stosunkowo dużych asymilujących i stale rosnących sporofitów. Zarodnia, dojrzewająca najpierw w górnej części, otwiera się dwoma podłużnymi klapami skąd wysypują się zarodniki, gdy tymczasem w dolnej części cały czas tworzą się nowe.

Wątrobowce - wyróżnia obecność wewnątrz komórek ciał oleistych, których rola dotychczas nie została poznana. Kolejną ważną cechą jest występowanie w środku zarodni skręconych, taśmowatych sprężyc ułatwiających rozsiewanie zarodników. Organizmy te posiadają bardzo zróżnicowaną budowę, na podstawie której podzielono tę gromadę organizmów na niższe jednostki taksonomiczne. Wątrobowce należące do klasy porostnicowe wykształcają taśmowatą, wielokomórkową plechę o złożonej strukturze wewnętrznej, na której wyrastają parasolowate twory z organami rozmnażania płciowego. Niektóre gatunki tworzą kubkowate twory, wewnątrz których znajdują się rozmnóżki służące do rozmnażania wegetatywnego. Druga klasa to meszkowe, w której część gatunków tworzy plechę o bardzo prostej budowie, zbudowaną z kilku warstw komórek wyglądem zewnętrznym przypominającą porostnicowe. Pozostałe organizmy w tej klasie posiadają dwa rzędy naprzeciwległych względem siebie listków bocznych oraz jeden rząd listków brzusznych. Oprócz wykształcanych organów rozmnażania płciowego różne gatunki często tworzą rozmnóżki.

Mchy - W gromadzie mchów wyróżniono cztery klasy roślin. Pienińskie mchy należą do trzech z nich, występują tutaj torfowce, płonniki i prątniki. Torfowce w swojej budowie mają niespotykane u innych mszaków bezbarwne komórki wodne przeplecione z tworzącymi sieć zielonymi komórkami asymilacyjnymi. Komórki wodne pozwalają na gromadzenie wody, której objętość przekracza wielokrotnie masę samej rośliny. Nie wchodząc w szczegóły różniące klasy płonników i prątników najbardziej czytelny (chociaż niezgodny z obecną systematyką) jest podział na mchy ortotropowe i plagiotropowe. Pierwsze z nich swoją budową przypominają rośliny naczyniowe, ponieważ ich gametofit (rosnący pionowo) ma ulistnioną łodyżkę i wykształcone chwytniki, przypominające korzenie. Dopiero na wierzchołku ulistnionego gametofitu powstaje po zapłodnieniu sporofit, na którym wytwarza się puszka zarodnikowa. Mniej podobna do roślin naczyniowych jest grupa mchów plagiotropowych (rozgałęzionych i płożących się po podłożu), wytwarzających sporofity na szczytach bocznych gałązek, dlatego łodyżka może rosnąć nie przerywając dalszego wzrostu.

Rozmnażanie mszaków
Mszaki są roślinami zarodnikowymi, w której dominuje pokolenie płciowe – gametofit, na którym tworzą się organy rozmnażania płciowego: rodnie z komórką jajową i plemnie z ruchliwymi plemnikami. Po zapłodnieniu powstaje zygota, z której rozwija się sporofit wrastający w gametofit. Na sporoficie rozwija się zarodnia, wewnątrz której powstają zarodniki. Zarodniki kiełkując, tworzą blaszkowaty lub nitkowaty splątek, który daje początek gametofitowi. Chociaż mszaki są w większości gatunkami lądowymi, do zapłodnienia komórki jajowej niezbędna jest woda.

Znaczenie w przyrodzie i gospodarce człowieka
Chociaż mszaki są małymi organizmami należy uświadomić sobie ich znaczenie dla przyrody i gospodarki człowieka. W przyrodzie utrzymują wodę chroniąc ją przed szybkim odparowaniem. Pozwala to na tworzenie odpowiedniego mikroklimatu dla innych roślin i zwierząt. Jednocześnie pełnią rolę filtra, zatrzymując różnego typu zanieczyszczenia i stanowią pierwsze stadia zarastania siedlisk o trudnych do życia warunkach. Dla wielu bezkręgowców są schronieniem i miejscem życia.
W gospodarce człowieka największe znaczenie mają pokłady torfu powstałe dzięki ciągłemu wzrostowi tworzących je torfowców. Torf jest obecnie wykorzystywany w ogrodnictwie, rolnictwie i leśnictwie jako składnik podłoża do uprawy roślin. W lecznictwie stosowany jest w postaci past borowinowych z uwagi na właściwości bakteriobójcze i bakteriostatyczne. Torf jest także składnikiem innych substancji produkowanych przez człowieka. Zdolność do kumulowania substancji szkodliwych przez mszaki umożliwia ich zastosowanie do monitoringu środowiska.

Zagrożenia i ochrona
Mszaki są wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza i wody oraz zmiany stosunków wodnych. Przekształcenie siedlisk i zamiana ich na grunty odpowiadające interesom człowieka doprowadziła do zaniku lub znacznego ograniczenia występowania wielu gatunków mszaków. Czerwona lista mszaków Polski ujęła około 20% wszystkich gatunków mszaków stwierdzonych w Polsce, co oznacza, że taka liczba gatunków jest w różnym stopniu zagrożona wymarciem lub wymarła. Mszaki stały się w Polsce gatunkami chronionymi z chwilą wejścia w życie rozporządzenia Ministra Środowiska w 2001 roku, a wraz z akcesją Polski do Unii Europejskiej i wdrożeniem tzw. Dyrektywy siedliskowej istnieje szansa na zachowanie wielu cennych siedlisk, w których rosną rzadkie lub zagrożone wymarciem gatunki mszaków.

Mszaki Pienińskiego Parku Narodowego
Na obszarze Pienińskiego Parku Narodowego stwierdzono niemal 300 gatunków mszaków (294 gatunki). Liczba ta obejmuje przedstawicieli wszystkich wyróżnionych gromad tych organizmów. Zatem wśród pienińskich mszaków można spotkać 1 glewika, 70 gatunków wątrobowców i 223 gatunki mchów czyli około 30% wszystkich gatunków tej grupy roślin stwierdzonych w Polsce. Wiedzę o ich występowaniu zawdzięczamy badaczom, który już w XIX wieku rozpoczęli eksplorację briologiczną Pienin. Wraz ze wzrostem zainteresowania pojawiły się kolejne prace, z których szczególną wartość posiadają monograficzne opracowania Szweykowskiego (1961) i Szafrana (1952). W Pienińskim Parku Narodowym występują trzy rzadkie i zagrożone mchy Polski, którymi są: nurzypląs lancetowaty Cinclidotus fontinaloides, skrzydlik tęgoszczecinowy Fissidens crassipes i Grimmia teretinervis oraz odmiana wątrobowca buławniczki czerwonawej Cephaloziella rubella var. sullivantii. Do osobliwości florystycznych należą ponadto śniedrzyczka Rossettiego Cololejeunea rossettiana, mannia włosista Mannia pilosa, nurzypląs czarniawy Cinclidotus riparius i gałęziak prząślik Eucladium verticillatum.

Występowanie mszaków w Pienińskim Parku Narodowym
Różnorodność podłoża oraz siedlisk sprzyja występowaniu mszaków różnych grup ekologicznych. Ze względu na budowę geologiczną Pienin charakterystyczną grupę stanowią gatunki wapieniolubne (ponad 65% całej brioflory). Należą do nich: widlicowiec omszony Apometzgeria pubescens, miechera kędzierzawa Neckera crispa, fałdziec pomarszczony Rhytidium rugosum. Nie wyklucza to jednak istnienia gatunków związanych z siedliskami kwaśnymi takich jak: biczyca trójwrębna Bazzania trilobata, widłoząbek włosowaty Dicranella heteromala czy gajnik lśniący Hylocomium splendens.

Różnorodność pienińskich siedlisk związana jest także z różnym stopniem uwilgotnienia podłoża, na którym rosną mszaki. W Pienińskim Parku Narodowym występują siedliska skrajnie suche i silnie nasłonecznione (kserotermiczne) oraz wilgotne a nawet bagienne. Nie zajmują one wielkich powierzchni ale z uwagi na charakter zajmowane są przez rzadkie, tym samym cenne, gatunki roślin. Na stanowiskach suchych i nasłonecznionych można spotkać: opończyka szczypcowego Encalypta vulgaris, namurnika żółtawego Homalothecium lutescens, szroniaka siwego Niphotrichum canescens (Racomitrum canescens). Mszaki siedlisk podmokłych i bagiennych reprezentują: mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata, limprichtia długokończysta Limprichtia revolvens, bagniak wapienny Philonotis calcarea, błyszcze włoskowate Tomentypnum nitens czy torfowiec nastroszony Sphagnum squarrosum.

Na korze żyjących drzew rosną gatunki epifityczne, które można spotkać w starszych drzewostanach Pienińskiego Parku Narodowego. Mszaki najchętniej zasiedlają korę drzew liściastych, rzadziej – korę drzew iglastych. Z tej grupy mszaków można spotkać: gładysza paprociowatego Homalia trichomanoides, widlika zwyczajnego Metzgeria furcata, usznicę spłaszczoną Radula complanata czy rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme.

Leżące i próchniejące drewno, szczególnie na obszarach objętych ochroną ścisłą, jest znakomitym podłożem dla mszaków epiksylicznych. Gatunki te rosną najchętniej w wilgotnych, ocienionych miejscach, najchętniej w głębokich dolinach potoków i wąwozów i są reprezentowane przez rzęsolistka włoskowatego Blepharostoma trichophyllum, łuskolista rozesłanego Lepidozia reptans, płozika różnolistnego Lophocolea heterophylla, bezlista okrywowego Buxbaumia viridis czy czterozęba przezroczystego Tetraphis pellucida.

Pieniny, chociaż nie są wyraźnie zróżnicowane na piętra roślinne, posiadają gatunki wysokościowe czyli wykazujące przywiązanie do pionowego rozmieszczenia. Wśród nich można wyróżnić gatunki wysokogórskie, gatunki reglowe i ogólnogórskie. Gatunki wysokogórskie stanowią nieliczną grupę gatunków mszaków i należą do niej m.in.: bruzdowiec fałdowany Ptychodium plicatum, fałdziec pomarszczony Rhytidium rugosum. Liczniejszą grupę mszaków stanowią gatunki reglowe reprezentowane m.in. przez płaszczeniec marszczony Buckiella undulata (Plagiothecium undulatum), namurnik górski Homalothecium philippeanum, merzyk prostodzióbkowy Mnium thomsonii. Gatunki grupy ogólnogórskiej są mniej liczne niż grupy reglowej, stanowią jednakże ważny element brioflory Pienińskiego Parku Narodowego. Należą do niej: grzebieniowiec piórkowaty Ctenidium molluscum, dwurzędek włoskowaty Distichum capillaceum, pędzlik pogięty Ditrichum flexicaule, skrzydlik grzebieniasty Fissidens dubius czy miechera kędzierzawa Neckera crispa.

Tekst: dr Grzegorz Vončina
Konsultacja: dr Adam Stebel

Opracowano na podstawie:
Karczmarz K. 2000. Mszaki (Bryophyta). [W:] J. Razowski (red.). Flora i Fauna Pienin. – Monografie Pienińskie 1: 67-74.
Ochyra R. 1992. Rzadkie i zagrożone gatunki mchów łąkowych i murawowych Pienińskiego Parku Narodowego. – Pieniny-Przyroda i Człowiek 2: 51-53.
Ochyra R., Żarnowiec J., & Bednarek-Ochyra H. 2003. Census catalogue of polish mosses. Biodiversity of Poland, vol. 3. – Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Szafran B. 1952. Mszaki Pienin. – Ochrona Przyrody 20: 89-117.
Szweykowska A. & Szweykowski J. 2003. Botanika. Systematyka, t.2. – Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Szweykowski J. 1961. Materiały do flory wątrobowców Pienin. – Pr. Kom. biol., Poznań, Wydz. mat.-przyr. 24(1): 1-38.
Szweykowski J. 2006. An annotated checklist of polish liverworts and hornworts. Biodiversity of Poland, vol. 4. – Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Vončina G. 2005. Przedstawiciele rodzaju Sphagnum (Sphagnaceae) w Pienińskim Parku Narodowym. – Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 12(1): 191-194.
Wójciak H. 2003. Porosty, mszaki, paprotniki. – MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa.